بِسْــــــــــــــــــــــمِ اﷲِارَّحْمَنِ ارَّحِيم: taryh

ИСЛАМНЫҢ ЫҚШАМ ТАРИХЫ

Tue, 07 Nov 2006 08:34:52 GMT

ИСЛАМНЫҢ ЫҚШАМ ТАРИХЫ

Дербентті басып алу

Бұрындары парсы патшалығының шығыс аймақтарына қараған жерлерді жағалай, теріскей бағытқа қарай жылжыған араб әскері 653 жылы Қап тауы сыртына орналасқан Сасан әулетінің шекаралық бекеті - берік қорғаны бар Дербент (қазіргі оңтүстік Дағыстан жерінде) қамалын тізе бүктіріп, оны Баб әл-Абуаб ("Қақпалардың қақпасы") атады. Араб әскері жаулап алған орасан көп жер көлеміне мардымсыз ғана үлес қосқан бұл іс, алайда кейіннен қазіргі Ресей мұсылмандарының, әсіресе Дағыстан халықтарының болашақ тағдырына үлкен әсер етті.

Дербент қамалы ұзақ жылдар бойы Халифаттың шекарасын, жоғарыда аталған оқиғадан бірер жыл бұрын пайда болған жас мемлекет Хазар қағанатының (Батыс-Түркі қағанатынан бөлініп шыққан) толассыз шабуылынан қорғайтын берік қамалға айналды, ал қаланың солтүстік-батыс бөлігінде жаңадан бекініс жүйесі салынып, ол жерге жергілікті халық арасында белсенді түрде Ислам дінін уағыздап жүрген сириялықтар мен ирактықтар қоныс тепті. Сөйтіп Дербент Қап тауының теріскей бөлігіне қарасты аймақта Ислам дінін тарататын басты орталыққа айналды.

Осы игі істің нәтижесінде VII ғасырдың орта шенінен бастап X ғасырға дейінгі аралықта азербайжандықтар мен оңтүстік Дағыстанды мекендеген тау халықтары - лезгин, табасаран, рутул және кахурлардың ата-бабалары мұсылман дінін қабылдады. Алайда аталған жетістіктерге қарамастан араб әскері сол заманда Каспий ойпатында билік жүргізіп тұрған хазарлармен арадағы араздықтың салдарынан екі ғасырға жуық уақыт бойы Дербенттен солтүстік бағытқа қарай қозғала алмай, еріксіз тежелген болатын. Ақыры 734 жылы болашақ халиф Маруан II басқарған мұсылман әскері хазар қағанына күйрете соққы беріп, Баб әл- Абуаб қамалынан солтүстікке қарай едәуір қашықтықта жатқан жерлерге жорық қосын тігуге кол жеткізді.

655 Византия әскерінің Финикс маңындағы шайқаста ойсырай жеңілуі

Жерорта теңізіндегі мұсылман флотының қол жеткізген әскери жетістіктері византиялықтар тарапынан қатты алаңдатушылық туғызған болатын. Сөйтіп ақыры Лиция жағалауындағы (қазіргі Түркияның оңтүстік бөлігіндегі жер) Финикс маңында екі жақтың соғыс кемелері беттесіп, көлемі аса ірі теңіз шайқасы басталды.

Кескілескен қанды қырғынның соңында 500 кемеден тұратын византиялық әскери қосын күйрей жеңіліп, нәтижесінде олардың теңіздегі үстемдігі түбегейлі түрде жойылды. Тіпті Византия әскерін басқарған Констанс II патшаның (641-668 жылдар) өзі әзер дегенде майдан алаңынан сытылып шығып, жан сауғалады. Бұл өзі бұрындары Жерорта теңізі аймағында үстемдік жасап келген Рим әскерін есеңгіреткен екінші соққы еді. (Біріншісін тура екі ғасыр бұрын яғни 427 жылы Испаниядан Теріскей Африка жеріне басып кірген вандалдар жасаған болатын.) Әскери ілімдері бойынша негізінен теңіз әскеріне аса мән беретін римдіктер қол астындағы аймақтардың орталық қалалары мен әскери тіректерін теңіз жағалауына орналастырған еді.

(Мәселен, Кесария, Александрия, Карфаген.) Ал әскерге мініс көлігі ретінде жылқы мен түйе пайдаланған арабтар болса, бұған мүлдем керісінше әскери күштерін шөлде соғысуға бейімдеп жасақтауға тырысты. Сондықтан олар жорыққа шыққанда шөл даланың жиегін ала жылжып, бастарына қауып-қатер төнген кездері үнемі, византиялықтар мен парсылардың кіруге жүрегі дауаламайтын қу медиеннен пана табатын. Жоғарыда баяндалған жеңістен кейін арабтар енді теңіз бетінде де дүшпаны қаймығар айбынды күшке айналды. Ал мұсылман әскерінің теңіз флотының негізін қалаған және кейіннен олардың су бетінде болған ірі-ірі шайқастарда жеңіске жетуіне бірден-бір себепші болған адам әрине-Мағауия.

656 Мұсылман елдеріндегі бүліншілік.
Османның өлімі

Халиф Османның жасы сексенге келіп ұлғайғаннан кейін, мемлекет басқару сияқты күрделі іске қауқары жетпейтіні күннен-күнге айқындала бастаған болатын. Мұны көрген билік басындағы беделді бір топ кісі халифке қарашасының тарапынан төніп тұрған қауіпті ескертпекке талпыныс қылған. Алайда бұған аса мән бермеген Осман олардың сөзін тыңдауды өзінің хатшысы әрі немере інісі Мируан ибн әл-Хақамға (684 жылы ол Умаяд әулетінен шыққан халифтің бірі болады) тапсырумен ғана шектелді. Бұрындары иен далада өсіп, емін-еркін жүріп қалған арабтар алғашқы екі Халифтің айтқанын екі еткізбейтін қасиеттерінің арқасында сөзге тоқтап, "айдағанға көнетіндей" жүрген еді.

Ал енді Османның босаңдығын көргеннен кейін олар "өзім білдімге" салып Халифаттың түрлі аймақтарындағы халыққа іріткі сала бастады. Сөйтіп бұлардың сөзіне еліккен жұрттың саны күннен-күнге көбейіп, ақыры тек Мәдинада ғана емес, елдің алыс аймақтары - Мысыр мен Иракта да Османға қарсы топтардың қарасы молая бастады. Тіпті, Куфа, Басра және Фустаттағы орталық билікке наразылардың басшылары жергілікті халықты ашықтан-ашық үкіметке қарсы шығуға үндеді.

Бір қызығы Халифаттың барлық бөлігі осындай толқу үстінде болғанда, Мағауия басқарған Сирия елі толқудан ада, тым-тырыс жағдайда еді. Халифтің бас амандығын сақтап қалуды ойлаған Мағауия, оған Дамаскіге қоныс аударып жеке күзетін өз қарамағындағы жергілікті әскерге тапсыруды ұсынған болатын. Алайда Осман бұл ұсынысқа да, биліктен кету туралы сөзге де құлақ асқан жоқ. Алғашқы Халифтардан қалған үрдіс бойынша Осман көлемі орасан үлкен мемлекеттің билеушісі болғанымен, қарапайым ғана тіршілік ететін, сондықтан кез-келген адам оған оп-оңай жолығып сұхбаттаса алатын.

Тіпті, Омардың кісі қолынан болған ажалынан кейін де бұл үрдіс баяғы қалпында қалып, Халифтың жеке қауіпсіздігін сақтау жүктелген күзет әскері жасақталмаған еді және әскердің бәрі Мекке және Мәдинадан алыс аймақтар мен Халифаттың шекарасына шоғырланған болатын. Осы жағдайды пайдаланған бірінші Халиф Әбу Бакірдың баласы Мұхаммад пен Малик әл-Аштар бастаған Мысыр, Куфа және Басрадан жиналған басбұзарлар тобы маусымның 17 күні Халифті өлтіріп тынды. Сөйтіп Халифтың қаны қасында жатқан Қасиетті Құранның беттерін жуды, ал оның дәл осылай кісі қолынан қаза табуы Халифат халқының бөлінуіне және елде ұзаққа созылған азамат соғысының тұтануына себепкер болды.

Әлидің Халиф сайлануы

656 жылы Мәдина халқының қалауымен Мұхаммед Пайғамбарымыздың, салла Аллаһу алейһи уә сәллам, немере інісі әрі күйеу баласы Әбу әл-Хасан Әли ибн Әби Талиб әл-Муртада (Қалаулы) Халиф (656-661 ж.ж.) сайланды.
Ол Пайғамбарымыздың 632 немесе 633 жылдар аралығында дүниеден өткен қызы Фәтимаға үйленген әрі одан Хасан және Хусейн атты екі ұлы болатын.

Әли, ради Аллаһу анһу, бала кезінен бастап Пайғамбарымыздың, салла Аллаһу алейһи уә сәллам, қолында өскен. Өйткені оның әкесі әрі Пайғамбарымыздың әкесінің інісі Әбу Талиб жарлы болғандықтан, Расулуллаһ осы ағасының өзіне кішкентай кезінде жасаған жақсылығының өтеуі ретінде баласын қамқорына алған болатын. Әли бала кезінде-ақ (шамамен 7 мен 10 жас аралығында) Ислам дінін қабылдап мұсылман атанған.

Аллаһтың Елшісі, салла Аллаһу алейһи уә сәллам, Меккеден Мәдинаға Хижра жасайтын кезде ол, сол түні Расулуллаһты өлтіруге уағдаласқан құрайштарды алдандыру үшін оның үйінде қалған болатын. Әрі жастығына қарамай ол мұсылмандар қатысқан Бадр, Ухуд және Хайбар сияқты атышулы шайқастарға қатысып, өзінің ержүрек батырлығын дәлелдегендіктен, Пайғамбарымыз оған өзінің жорық туын сеніп тапсырған болатын.

Сонымен бірге Әли, ради Аллаһу анһу, сөзге шешен әрі Құран аяттары мен хадистерді жадына тұтқан ғұлама еді. Пайғамбарымыз: "Мен - білім жинақталған қаладай болсам, Әли - оған баратын қақпа іспетті", - дейтін. Мұхаммед Пайғамбар, салла Аллаһу алейһи уә сәллам, өзінің күйеу баласы әрі немере інісі Әлиді өзгелерден артық көретін, сондықтан оған баяғы Мәдинада тұрған кезінде: "Сен маған екі дүниеде де ең жақын баурымсың ", - деген болатын. Ат-Тирмизи Пайғамбарымыз Мұхаммедтің, салла Аллаһу алейһи уә сәллам, Әлиге деген сүйспеншілігін білдіретін хадистердің бірінде

Расулуллаһтың былай дегені туралы риуаят етеді:

"Шындығында маған Аллаһ Тағала Өзінің қалаулы төрт құлын көрсетіп, менің де оларды ардақтауыма әмір етті.
Олар - Әли (бұл есімді үш рет қайталап айтқан), Әбу Зарр, әл-Микдад (әл-Кинди) және Салман (әл- Фариси) ".

(Пайғамбарымыздың аты аталған қадірлі сахабалары ол дүниеден өткеннен кейінгі Әлидің ең бір жанашыр жақтастары болды.) Әли, ради Аллаһу анһу, Пайғамбар Әулетінің (Аһл әл-Байт -"Әулетөкілдері", яғни Әли, Фәтима, Хасан және Хусейн) ендігі басшысы ретінде Расулуллаһ дүниеден өткеннен кейін Халифаттың тағына отыруы ықтимал бірінші кезектегі мұрагер болатын және кейін Халифа Умардың қазасынан соң жаңа Халифті сайлайтын алты мүшесі бар шураға да сайланған еді.

Бір қызығы осы аса тақуа әрі Ислам дініне барлық жан тәнімен берілген және үш Халифтің кезінде де халыққа сыйлы имам және қади болған адам сол кездері мүмкіндігі бола тұра неге Халиф сайланбаған? Бәлкім бұл сауалдың тура жауабы ретінде Халиф Умардың: " Әли (Халифат тағына) нағыз лайықты адамның бірі екені рас, алайда оны құрайштар өте жек көреді. Өйткені ол билік басына келсе шындықты олардын бетіне басып, келеңсіз істерін тоқтатары анық. Ал олай болғанда құрайштардың сертінен тайып, оған қарсы қару ұстап шығары да даусыз",-деген сөзін келтіруге болар. Мұхаммед Пайғамбар, салла Аллаһу алейһи уә сәллам, дүниеден өткен кезден бастап Османның қаза болған уақытына дейін Әли Мәдинадан ешқайда шықпаған болатын.

Мысыр, Куфа және Басрадан келген басбұзарлар сияқты бұрындары Усманға наразы болып келген қала халқы ашу үстінде істеген қылмыстарының ауырлығын енді сезініп, әрі-сәрі күй кешуде еді. Міне халифаттағы жағдай осылай күрделеніп тұрған кезде Мәдина тұрғындары және мысырлықтар мен ирактықтар Әлиге, ради Аллаһу анһу, билікті өз қолына ал деп қолқа салды. Алайда ол бұл істің артындағы үлкен жауапкершілікті ойлап біразға дейін келісімін бермегенімен, тәртіпке шақырар басшы жоқтығынан Ислам мемлекетін күн санап жайлап бара жатқан келеңсіз істерді тоқтату үшін ақыры төртінші Халиф яғни Әділетті Халифтердің соңғысы болып сайланды.

Әли, ради Аллаһу анһу, Османның өліміне қатты қайғырғанымен, алайда оның құныкерлерінен кек қайтарайық деген Талха мен Зубайр бастаған мұсылмандардың сыйлы адамдарының сөзіне құлақ аспады. Өйткені сол кезде билік басындағы басты топтар - Умайя мен Хашим әулеттерінің басшылары арасына жік түсіп, елде саяси дағдарыс белең алған болатын және Осман аталған әулеттердің біріншісіне жатса, ал Әли екіншісіне жататын. Халифатты Әли басқарған аз ғана мерзімде мұсылмандар мемлекет шекарасынан асып, сыртқы жауларына қарсы жиһадқа шыққан жоқ және жұрттың ортақ пікірі бойынша бұл кезеңде ел - бауырға бауыр қару алып қарсы шыққан дүрбілең мен жалпы халықтың басына бірдей түскен күйзелістен көз ашпаған. Ал ақиқатына келсек, мұсылмандар Имам Әлидің басшылығымен өздерінің бойындағы нәпсілеріне, фәни дүниенің қиындықтарына және билікқұмарлық сияқты жаман қылықтарға қарсы жиһадқа шыққан болатын.

(Жалғасы бар.)

Мекке маңын мекендеген гифар тайпасынан шыққан Әбу Зарр әл-Гифари Әли арқылы Пайғамбарымызбен танысып, Ислам дінін қабылдаған алғашқы мұсылмандардың (төртінші немесе бесінші) бірі. Аса таза әрі тақуа Әбу Зарр кезінде Исламды қабылдағанын бірінші болып жария еткені үшін бір топ құрайштардың ортасына түсіп, соққыға жығылған болатын. Расулуллаһ дүниеден өткеннен кейін Мәдинадан Сирияға кеткен ол, кейін өмірінің ақырына дейін Мәдинаның іргесіндегі шағын ауылда ғұмыр кешкен. Әлидің белді жақтасы. 652 жылы дүниеден өткен.

«Шапағат нұр» ислам тану журналы, №8-2004 жыл.

Авторы: Аударған: Мәлік КІШІБАЙ
2006-11-03

Osmanli , Mustafa kemal

Wed, 01 Nov 2006 08:37:57 GMT

Mustafa kamal Osmanïya memleketiniñ Salunïk (kazir Gretsïyağa täweldi) qalasında 1881-jılı twılğan. Bul qala Jwytter (Yahwdïler).Grekter jäne Bulğarlar negizgi xalqı bolğan bir qala bolıp, negizi Ïsılamğa qarsı jäne Osmanïya memleketiniñ qulawın tileytinder edi ,Mustafa kamal osınday Ïslamğa jäne Xalïpalıqqa öş ortada ösip jetiledi ,,,

Änglïya jazwşısı X.S Armstong « küreñ böri » attı kitabinda «Kamaldıñ ataları Ïspanïyadan Salonïk qalasına sawdamen kelgen Jwdï(Yahwdï) bolıp ,olar donma Ïahwdïler dep atalğan, bular ïslamğa kirgenin jaryalağan » dep jazadı. Kisini tağqaldıratını sol rahipter Mustafa kamaldı säbï kezinde şirkewden tastanı etilgen jerinen tawıp alğan . Boptar onı tärbïelep şığadı äri oğan Fransïya tilin üyretedi , oğan batıs ïdeïyasın siñiredi ,Ïslamğa qarsı adam etip jetistiredi ....

Keyin äskerï mektepten ofïtser bolıp şıqtı ...äri osı kezde «töñkeristik otan» uyımına müşe boldı,bul uyım xalïfalik tüzimdi joywdı josparlawda edi , buları bilirip qolğa alındı ,mustafa kamal da törmede otırıp mälim waqıttın soñ qoyaberildi .

Türmeden şıqqın soñ batıs qoldawındağa masondıq Jwdïtterdiñ «ıntımaq jäne damw» qoğamına müşe boldı. Bul qoğam Sultan Äbwlxamïdke qarsı köterilis jasydı da oraydan paydalanıp Sultan Äbdwlxamïddiñ bïligin qaldırıp Äbdwlmäjïtti qwırşaq xalïpa etip qoyadı ,ämalïyatta bïlik osı ıntımaq jäne damw partïyasınıñ qolına ötip ketedi. Sodan Ïslam birligi,Ïslam xalïpalığına jäne ïslamğa qarsı är türli ağımdarğa keñ jol aşıp beredi, Xırïstan jäne Masondıq uyımdar zalımdıqpen belet sanın yelep aladı, Osmanïya memleketinde 3 (Jwïd) Yaxwdï wazırlikke qoyıladı.

Pälestïnde jerdi , jwdytterge satıp beredi ...

«ıntımaq jäne damw» qoğamı qasaqana Turan ultşıldığın köterip şığıp
Türkiler men Araptar jäne basqa musılmandap arasına iritki saladı.

«ıntımaq jäne damw» uyımı bir qanşa jaqtan oyrandaw ,batıstandırw qızımetin alıp baradı:
1,Ängilïyağa tolıq bağınğanın bildiredi .
2,Tapabilis qalasın Ïtalïyağa qaytarıp beredi
3,jwdïdderdiñ Palestïndi yelewine jol saladı
4,Äsire ultşıldıqtı ügittep Araptap men Türkiler arasın alşaqtatadı
5,Araptardı Türiktestirwge ärekettenedi
6,Turan ağımın köterip şığıp , Türki näsilin dünïedegi eñ üzdik näsil dep ügitteydi

Mine bular birinşi dünïe jüzilik soğıstıñ aldınğı on jılında bolğan ister , batıstandırwdıñ alğaşqı satıları edi , Mustafa Kamal elbïligin qolğa alğan soñda bul josparlardı däl özindey jürgizedi .

1914-jılı«ıntımaq jäne damw» uyımınıñ qwlığımen Türkïya germanïya men birlesip birinşi dünïe soğısına kiredi aqır osı soğıspen Xalïfalıq memleket parşalana bastaydı , osı soğı arqılı mustafa kamaldıñ märtebesi ösip Otanşıl , jäne ult qaharmanı bolıp körinedi .

Mustafa kamal 1919-jılı Ängilïyamen astasıp töñkerisin bastaydı, mustafa kamal jalğan beynemen musılmandardı aldap Qurandı köterip şığa keldi. Ängilïyanıñ ornalastırğan sayqaldığında Giretsïya basıp alğan Türkïya qalası İzmirden özdiginen şeginip şığıp ketti , Mustafa kamal bir oq atpay qalağa kirdi. Batıstıqtar bunı kupirte maqtadı , Musılmandar aldanıp, Mustafa kamalğa ümitpen qaradı .

Osıdan soñ Anqarağa qaytıp kelgen mustafa kamal Ulı otan mäjilisin (parlament)
Aşadı ,mäjilis oğan Ğazı atağın berdi ,bul ataq äsili tek sultan äwletine ğana beriletindi . Ulı otan mäjilisi onı ükimettiñ zañdı basşısı etip tağayındadı. 1921 jılı kamal wakili «isimet paşanı»(Yahwdï) Ängilïyağa türkyanıñ täwelsizdigi twralı kelis sözge jiberedi. Ängilya türkyanıñ täwelsizdigi üşin mınaday şarttar qoyadı : «Türkya Ïslam äemimen baylanısın özedi, Ïslam xalïfalıq tüzimin küşinen qaldıradı , Xalïfat qoldawşıların şektewge wade beredi jäne Türkya batıs ülgisinde zañ şığaradı»
Kamal bunıñ barlığına maqul boladı .sonımen Xalïfattıqtı küşinen qaldırıp , batıs ülgisinde zañ qabıldap , Musılmandardı janıştaydı ,inış qazanda Türkya respwbılïkasınıñ qurılğanın jarïyalaydı da bïlikti bütindey öz qolına toptaydı . qarsı kelgen zïalıl , oqımıbtılardı teñizge tiridey tastatıp öltirtedi .
Aqırın aqırın Türkyani Ïslamnan tübegeyle ayırıp tastaydı .... zañ şığarıp äyelderdiğ ğïjab kïwine köp jawızdıqtar isteydi , Azan şaqırwdw meşitterden şekteïdi , Meşitter ,Jämilerdi müzeyxana sïaqtı orınğa aynaldırıp tastaydı ... ...

Raswlwllah zamanınan beri jalğasıp kelgen xalïfalıq tüzim mine batıstıñ sayqalığımen Kamal sïaqtı malğundardıñ seselinen joyıldı ....

özi masondarğa tän belgi bolğan şılapa kïip , Türikterdiñ ulttıq taqya kïwine ölerdeï öş boladı ....

Grïs Alïsin degen tilşige: « sen din twralı söylep jatsıñ , sonı bil men dinge senbeymin,din degenniñ barlığın teñizge tastap jebererme edim» degen .

Mubtafa kamal 1937-jılı öledi , ömiri äyelsiz , balasız jasadı , äreñ bir ret toy jasağan boldı biraq ol äyelimen bir jıl bolmay ajırasıp ketti , äyeli onıñ jïrkenişti qılıqtarına töze almağan üytgeni onıñ üyi araq-şarappen , jezökşelermen tolğan edi . bir densawlığı qalıptı erkektiñ ömir boyı äyel almay ötwi onıñ jeke turmısınıñ sonşama qalaymaqan ekendigin basöa däleldersiz aq tüsindiredi ....

Bul Yahwdï jäne şatadan bolğan jeksurın , öler şağında Ängilïyanıñ elşisin şaqırıp alıp oğan Türkyanıñ basşısı bolw talabın qoyadı ....

Qatıstı mäteryaldar :
«But adam» aptorı «köne türkya ofïtseri» , Kamalmen bir zamanda jasağn äri onı jaqınnın taınp biletin adam , kamaldı ayptaw türkya zañında şektelgendigten ol os atpttı qoldanğan ....
«Osmanïya memleketin küşinen qaldırwdağı jasırın sırlar»
«mustafa kamal jäne dinï mäselesi»
ängilïyalıq H.S.Armstrong‏ mırzanıñ «kökböri» degen sïaqtı kitaptardı tawıp oqıñız ....